ریشهشناسی بهشت و برزخ و دوزخ
کورش جوشنلو
بهشت، برزخ و دوزخ؛ این سه واژه به لحاظ معنایی با یکدیگر در ارتباط هستند. اما جالب این است که این سه واژه از لحاظ ساختار و ریشه شناسی نیز با یکدیگر داری شباهت هستند. هرچند این همسانی بیشتر در مورد "برزخ" و "دوزخ" به چشم میآید. اما بررسیهای ریشهشناختی "بهشت" را نیز داخل این همسانی میداند.
توضیح آنکه اصل واژهی "بهشت" در دوران میانه زبان فارسی "وَهیشت اَخْو" بوده است. "وَهیشت" ترکیب شده است از "وه" و "ایشت". "وه" همان "بــِه" فارسی امروز است. و "ایشت" پسوند صفت برترین (عالی) است. "ایشت" و بیشتر "ایست" گونهی فرسودهی išta ی فارسی باستان است که پسوند سازندهی صفت برترین بوده است و کاربرد خود را در انتقال به دوران فارسی میانه کمکم از دست داده و در فارسی جدید نیز کاربردی ندارد. اما نیک می دانید که در زبان انگلیسی که زبانی همخانوادهی فارسی است این پسوند امروزه بصورتest همچنان سازندهی صفت برترین است. مثلا در largest و hardest . (هندو اروپایی = isto)
پس "وهیشت" به معنی برترین و بهترین است. اینک به سراغ بخش دوم واژه که در این ترکیب حذف شده است می رویم: اخو (axw). اخو به معنای "جهان " و یا "هستی" است و بنابر این معنای "وهیشت اخو" بهترین جهان یا بهترین هستی است.
و اما دوزخ. اصل واژه "دش اخو" بوده است. "دش" به معنای بد است و کاربست آن را هنوز در واژههایی چون دشمن (بداندیش) و دژخیم (بدخصلت) مشاهده میکنیم. "اخو" نیز همانطور که گفته شد به معنای جهان است و بر روی هم "دوش اخو " به معنای جهان بد است.
برزخ نیز تشکیل شده است از "برز" و "اخو". "برز" ظاهرا به معنای "بلند" است و "برزخ" روی همرفته معنای جهان بلندمرتبه را می دهد. ظاهرا این نامگذاری بخاطر اینست که برزخ هر چه باشد یک مرتبه از دوزخ بالاتر است؛ هر چند در مقامی پستتر از بهشتاخو قرار دارد.
در پایان بد نیست یادآور شوم جناب دکتر جنیدی در کتاب "نامهی پهلوانی" (برگ 52) براین رای پای فشرده است که best انگلیسی که جزء صفتهای بیقاعدهی این زبان برشمرده شده است همان "وهیشت" یا "بهشت" فارسی است و همانطور که مشاهده میکنید معنای هردوی آنها نیز یکی است: بهترین.